Kolekcja Starych Odmian Jabłoni
w Ogrodzie Botanicznym-CZRB PAN w Warszawie

Założyciel kolekcji - mgr inż. Marta Dziubiak

Pomysł gromadzenia starych odmian jabłoni w Ogrodzie Botanicznym-CZRB PAN w Warszawie zrodził się w latach 80-tych, na kilka lat przed „Szczytem Ziemi” w Rio de Janeiro, gdzie Polska podpisała Konwencję o Różnorodności Biologicznej.
Profesor Pieniążek, założyciel i wieloletni dyrektor Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, jak również współzałożyciel Ogrodu Botanicznego Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, wyszedł z propozycją zaprezentowania w ogrodzie botanicznym typowego, przedwojennego sadu. W sadzie tym miały rosnąć wysokopienne drzewa 20 popularnych dawniej w Polsce odmian jabłoni, posadzone w dużej rozstawie (8 – 10 m), zaszczepione na silnie rosnącej podkładce. Realizując ten pomysł podjęto decyzję o gromadzeniu większej liczby starych odmian.

Początkowo źródłem pozyskiwania starych odmian były kolekcje pomologiczne znajdujące się w różnych placówkach naukowych: instytutach sadowniczych, uczelniach rolniczych, ogrodach botanicznych. Z tych źródeł pozyskano łącznie 207 odmian:
85 ze Skierniewic,
21 z Ujfehérté na Węgrzech,
16 z Samochwałowicz na Białorusi,
15 z Akademii Rolniczej w Lublinie,
14 z SGGW w Warszawie,
10 z Drezna,
10 z Mińska,
  8 z Kijowa,
15 odmian z sadu Hosera w Pruszkowie,
13 z sadu prof. Sękowskiego w Gołuchowie.

Podjęto również działania mające na celu zlokalizowanie i inwentaryzację starych sadów na terenie Polski i pozyskanie z nich odmian do kolekcji w celu ich zachowania „ex situ”, czyli poza miejscem ich występowania.
Pierwsze wyjazdy w teren podjęto już w latach 1987 – 1990, ale dopiero po nawiązaniu współpracy z Krajowym Centrum Roślinnych Zasobów Genowych przy IHAR w Radzikowie w 1995 roku pozyskano pewne fundusze, które umożliwiły organizowanie regularnych corocznych wypraw po Polsce. Ze starych sadów przywożone są zrazy do szczepień, z których produkuje się drzewka na potrzeby kolekcji w ogrodowej szkółce.

Schematyczna mapa Europy środkowej z zaznaczonymi rejonami i latami pozyskania starych odmian jabłoni do kolekcji Ogrodu Botanicznego-CZRB PAN

Z licznego materiału pozyskanego podczas wypraw terenowych, w kolekcji i szkółce rosną do dziś drzewa około 500 odmian. Większość z nich wymaga oznaczenia, ponieważ zazwyczaj właściciele starych sadów nie wiedzą jakie odmiany u nich rosną. Czasami używane są nazwy lokalne, np. ‘Buraczki’, ‘Pisaki’, ‘Dziadki’, ‘Kogutki’ w województwie podkarpackim;
‘Kusaki’, ‘Parówki’ w małopolskim;
‘Choinkowe’, ‘Pąsówki’, ‘Gruchoty’ w podlaskim;
‘Talerzyki’, ‘Kapuśniaki’, ‘Sierpniówki’ w kujawsko-pomorskim.


Kolekcja starych odmian jabłoni w Ogrodzie Botanicznym-CZRB PAN wiosną


W kolekcji starych odmian jabłoni  w Ogrodzie Botanicznym-CZRB PAN w Warszawie znalazły się bardzo ciekawe, coraz rzadziej spotykane odmiany, takie jak ‘Ananas Berżenicki’ pochodzący z Litewszczyzny; ‘Rajewskie’ spod Lwowa; niemiecka ‘Kalwila Badeńska’; pochodząca z XVI wieku ‘Sztetyna Zielona’, wyhodowana w Czechach, a później przewieziona do Szczecina i temu miastu zawdzięczająca swą nazwę; ‘Kantówka Gdańska’ opisana po raz pierwszy przez Knooppa w 1760 roku; nasza rodzima 'Kosztela' o słodkich owocach i wiele innych.
W kolekcji oprócz prac pielęgnacyjnych prowadzone są obserwacje fenologiczne, gromadzona jest dokumentacja w postaci elektronicznej, zawierająca fotografie, opisy owoców i dane paszportowe drzew, a więc skąd zostały przywiezione, kiedy i na jakiej podkładce zaszczepiono zrazy.
Prace techniczne w kolekcji od 1988 roku wykonuje pan Ryszard Rawski. W latach 1996 - 2000 w kolekcji pracował również pan Krzysztof Szkopek, obecnie zajmujący się edukacją przyrodniczą w Ogrodzie.

Nie tylko w Ogrodzie Botanicznym PAN w Warszawie gromadzi się stare odmiany jabłoni. Największe kolekcje drzew i krzewów owocowych znajdują się w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach. Wieloletnim kuratorem kolekcji drzew w Skierniewicach był pan Grzegorz Hodun, który nadal zbiera stare, zapomniane odmiany jabłoni, grusz, czereśni i wiśni.
Stare odmiany są także częścią kolekcji pomologicznych uczelni rolniczych, np. w Lublinie i Warszawie. W arboretum w Bolestraszycach k. Przemyśla prof. Jerzy Piórecki założył kolekcję starych odmian jabłoni uprawianych dawniej w południowo-wschodniej Polsce.
Nie wszystkie te zbiory są dostępne do ogólnego zwiedzania. Jabłonie w Ogrodzie Botanicznym PAN w Warszawie można obejrzeć po uprzednim umówieniu się z pracownikami Ogrodu Botanicznego.

 

Powrót do strony głównej             Warszawa - 2004          ©Copyright Marta Dziubiak